نگاهی به تاریخچه و معماری بازار وکیل

بازار وکیل گوهر درخشان مجموعه زندیه است

از دیرباز بازارها همواره از اهمیت ویژه‌ای در معماری شهرها برخوردار بوده‌اند به‌گونه‌ای که از یکی از ارکان اصلی شکل‌گیری محلات محسوب می‌شدند.

فاطمه منفرد /  از دیرباز بازارها همواره از اهمیت ویژه‌ای در معماری شهرها برخوردار بوده‌اند به‌گونه‌ای که از یکی از ارکان اصلی شکل‌گیری محلات محسوب می‌شدند. عناصر اصلی شکل‌دهنده هویت بافت تاریخی یک شهر ایرانی عبارت بود از: ارگ، مسجد جامع، بازار، محله‌های مسکونی و شبکه معابر که در این میان ارگ، مسجد جامع و بازار سه رکن اساسی محسوب می‌شدند. مسجد جامع به‌عنوان محوری‌ترین عنصر کالبدی، و بازار یکی از عینی‌ترین نمودهای معماری و شهرسازی سنتی در ایران است که به‌عنوان ستون فقرات و قلب تپنده شهر ایفای نقش می‌کرده است. بازارها همواره به‌ویژه زمانی که به‌عنوان مکانی برای دادوستد و خریدوفروش استفاده می‌شدند، دارای اهمیت بالایی بوده‌اند.
 
بازارهای ایرانی، نشان‌دهنده معماری باشکوه ایرانی
بازارهای ایران معمولاً نشان‌دهنده معماری باشکوه ایرانی و بازگوکننده بخشی از تاریخ ما هستند. طراحی خاص این بازارها ریشه در نگرش و جهان‌بینی طراحان زبردست ایران دارند که سبک خاصی از مراکز خریدوفروش را از دیرباز تاکنون،‌ به نمایش درآورده‌اند. ازآنجاکه مکان ساخت آن‌ها طوری انتخاب می‌شد تا در گذرهای اصلی شهر قرار بگیرند، بازارها مهم‌ترین محور ارتباطی و فضای شهری در شهرها به شمار می‌رفتند و به‌عنوان شاهرگ اصلی تجارت شهر از دروازه اصلی شهر آغاز و به محله‌ی شاهی ختم می‌شدند. این نوع ساخت بازار نشان از اهمیت و ارتباط بین قدرت سیاسی و قدرت بازرگانی در قدیم است. همچنین از ویژگی‌های بارز محلات در شهرها، وجود مسجد جامع در مجاورت بازار است و مراکز دینی همچون حسینیه  و تکیه نیز در ساختار بازارها ظاهر شدند.
بازارها به دلیل موقعیت شهری و اهمیت و نقش بازاریان و اصناف گوناگون، فقط یک مکان اقتصادی نبودند بلکه بسیاری از جشن‌ها، مراسم ملی و حتی سوگواری‌های مذهبی نیز در بازارها برگزار می‌شده که تاکنون نیز این رسم ادامه دارد. همان‌طور که در تاریخ ایران شاهد بوده‌ایم بازارها همواره مکانی برای فعالیت‌های سیاسی و بیان اعتراض نیز بوده‌اند و به‌طورکلی بازاریان ارتباط تنگاتنگی با حکومت داشته و این‌گونه کارکرد اجتماعی خود را در طول تاریخ ثبت کرده‌اند.
 
بازار و عناصر تشکیل‌دهنده آن
بازارها از مجموعه عناصر مختلفی تشکیل شده‌اند که در کنار هم یک واحد را تشکیل می‌دهند. بازارها معمولاً در درازا و یا در پهنا گسترش می‌یافتند. البته نوع سومی از بازار نیز وجود دارد که مجموعه معماری یکدستی هستند که با داشتن همه یا تعدادی از عناصر تشکیل‌دهنده بازار، طراحی و ساخته شده‌اند. از میان این سه نوع بازار گفته‌شده، بازار با گسترش در درازا، قدیمی‌ترین، ساده‌ترین و بیشترین شکل بازار است.
 
راسته‌ها
عنصر اصلی سازنده بازار را می‌توان راسته‌های اصلی و فرعی آن نامید که در قدیم از دروازه‌ها به درون شهر تا میدان اصلی و مسجد جامع، امتداد داشتند. این راسته‌ها با توجه به نوع آب‌وهوای منطقه سرپوشیده و گاهی سرباز ساخته می‌شدند. بازارهای بزرگ که از رونق زیادی برخوردار بودند از چند راسته اصلی تشکیل می‌شدند.
در دو طرف این راسته‌ها، حجره‌ها (دکان) قرار دارند که محل فروش کالاها هستند.
 
چهارسوق
کلمه‌ی سوق در زبان عربی معادل کلمه بازار است که در بازارهای ایران محل تقاطع دو راسته اصلی را چهارسوق می‌نامند. این فضای پهن که بر اثر برخورد چهار راسته به وجود می‌آید، چهارسوق (چهار بازار) نامیده شد. برخی چهارسوق را چهارسو نیز می‌نامند که به دلیل به وجود آمدن چهار جانب و سمت است. چهارسوق علاوه بر پهنای بیشتر نسبت به راسته از ارتفاع بیشتری نیز برخوردار است و اغلب با گنبد آجری بزرگی پوشانیده می‌شود که اغلب جدار درونی آن با هنر نقاشی، گچ کاری و کاشی‌کاری جلوه خاص و زیبای پیدا می‌کرد. در گذشته در طول روز در این مکان جارچی‌ها مشاهده می‌شدند و حتی گاهی محل مجازات تبه‌کاران نیز بود و در شب داروغه‌ها در این بخش می‌نشستند.
 
حجره (دکان)
حجره کوچک‌ترین اما مهم‌ترین و مؤثرترین عنصر تشکیل‌دهنده بازار است. حجره‌ها قلب تپنده بازارها هستند به‌صورتی که اگر حجره‌ها در دو طرف راسته‌ها نبود، بازار به مفهوم امروزی دیگر شکل نمی‌گرفت. عمدتاً حجره‌ها در یک طبقه و در طول راسته‌ها در دو سمت چیده شده‌اند اما در برخی بازارها حجره‌ها را در طبقه دوم هم می‌توان مشاهده کرد. دیوار حجره‌ها مسئولیت مهم تحمل وزن زیاد پوشش راسته‌ها را بر عهده داشتند به همین منظور ضخیم بودند که باعث از بین رفتن فضا می‌شد و معماران ایرانی با ایجاد طاقچه‌های زیاد در داخل حجره‌ها این مشکل را حل کرده و جای چیدن کالاها را فراهم کردند. درب‌های دکان‌ها در گذشته از جنس چوب بوده که امروز، اغلب جای خود را به کرکره‌ها داده‌اند.
 
سرا (خان)
راسته‌ها از راه‌های باریک یا درب‌هایی به حیاطی وصل می‌شدند که دورتادور این حیاط را حجره‌هایی در یک طبقه تشکیل می‌داد (مانند سرای مشیر). تفاوت سرا با کاروانسرا در این است که کاروانسراهای بزرگ در ابتدای بازار و نزدیک دروازه‌ها قرار داشتند اما این کاروانسراهای کوچک موسوم به سرا (خان) در سرتاسر طول بازارها احداث می‌شدند و دفاتر تجاری و انبار برخی از محصولات و کالاها در آن قرار داشت. تفاوت دیگر کاروانسرا با سرا این است که حیوانات بارکش کمتری وارد فضای سرا می‌شد.
 
تیمچه
تیمچه‌ها اغلب به‌صورت فضاهای سرپوشیده، بیشتر به‌صورت هشت‌ضلعی ساخته شده و حجره‌ها در دو و حتی سه‌طبقه در آن هستند. فضای مرکزی تیمچه معمولاً به‌وسیله گنبدی بزرگ با تزئینات خاص  و زیبا پوشیده می‌شد. معمولاً در تیمچه‌ها یک کالای خاص فروخته می‌شد برای مثال تیمچه فرش‌فروش‌ها که به فروش فرش اختصاص دارد.
 
قیصریه
قیصریه بخشی از بازار به شکل سراهایی  پوشیده یا با نقشه‌ای صلیب مانند است. قیصریه‌ها به کالاهای گران‌قیمت اختصاص داشتند. حجره‌های زرگران و ابریشم‌بافان در گذشته قیصریه‌ها را تشکیل می‌دادند. قیصریه‌ها برخلاف راسته‌های پر پیچ‌وخم کوتاه و ایمن ساخته می‌شدند تا به دلیل وجود کالاهای گران‌قیمت حفظ امنیت آن‌ها راحت‌تر باشد.
 
دالان
در بخش ورودی بعضی از سراهای بزرگ، فضای گنبددار بسیار زیبا و باشکوهی وجود دارد که دالان نامیده می‌شود. کارکرد دالان ایجاد ارتباط بین فضای بیرونی و فضای درونی بازار است. برخی از دالان‌ها داری حجره‌هایی هستند که از نگاه معماری تفاوتی با تیمچه‌ها ندارند.
 
بازار وکیل
با مقدمه‌ای که درباره معماری و ساختار بازارهای ایرانی گفتیم، خالی از لطف نیست تا بازار وکیل از بازارهای قدیمی ایران که شکوه معماری زندیه در آن مشاهده می‌شود را بررسی کنیم. بازار وکیل،‌ یکی از مقصدهای گردشگری قابل‌ملاحظه شیراز است که عناصر مختلف بازار را در خود جای داده است. هر شهر بازار خاص خود را دارد که معمولاً یک صنف در آن شهرت زیادی را برای خود برهم زده است که در شیراز فرش‌فروشان، پارچه‌فروشان، صنایع‌دستی و سوغات بازار وکیل جایگاه خاصی دارند. در دوران حکومت کریم‌خان زند، شیراز پایتخت کشور بود و در آن زمان حصارها، قلعه‌ها، کاروانسراها، مساجد، بازارهای مختلفی ساخته شد که در میان تمام بناهای ساخته شده، مجموعه زندیه شیراز که شامل ارگ کریم‌خان، مسجد، حمام و بازار وکیل است با فاصله‌ای بسیار کم از یکدیگر همچون گوهری می‌درخشند. ساخت بازار وکیل شیراز از سال ۱۱۳۷ خورشیدی آغاز و تا سال ۱۱۵۶ ادامه داشت. بازار وکیل شیراز در داخل حصار شهر یعنی جایی که بازرگانان بسیاری رفت‌وآمد می‌کردند، بنا شد. بازار وکیل شیراز در دوره‌های متفاوت دستخوش تعمیرات و تغییرات اساسی شده است و به شکل امروزی درآمده است.
شواهد تاریخی نشان می‌دهد که در سفر کریم‌خان زند به شهر لار و با دیدن بازار قیصریه شهر لار تصمیم می‌گیرد بازاری شبیه به آن در شیراز بنا کند تا محلی برای کسب‌وکار و امور اقتصادی مردم شیراز شود. حجره‌های بازار وکیل محلی برای انجام امور بازرگانی، خریدوفروش کالاهای خارجی و داخلی، صدور و دریافت حواله‌ها و امور صرافی تبدیل شدند و تا به امروزه به فعالیت خود ادامه داده و در سال ۱۳۵۱ به ثبت ملی رسیده است.
 
تلفیق سنت و مدرنیته
بازار وکیل شیراز ترکیبی از بازار سنتی و مدرن است که کالاهای متفاوت و گوناگونی در آن وجود دارد و می‌توان کالاها و صنایع‌دستی مرغوب نسبت به سایر بازارها را در آن خریداری کنید. ازجمله کالاها و صنایع‌دستی موجود در این بازار می‌توان به پارچه‌های مرغوب، مسقطی، عرقیجات، بهارنارنج شهر شیراز، انواع مختلف فرش‌های دستباف، گلیم، گبه، جاجیم، نمد، انواع چرم، زیورآلات سنتی، انواع وسایل مسی و نقره، ادویه‌جات، وسایل عتیقه، لباس‌های محلی شیرازی و کلاه‌های سنتی اشاره کرد. مانند تمام بازارهای سنتی، بخش‌های مختلف بازار وکیل شیراز نسبت مشاغلی که در هر بخش بازار بودند به نام‌های خاصی معرفی می‌شدند مانند بازار مسگرها، بازار شمشیرگرها، بازار بزازان، بازار کلاهدوزها، بازار سراج‌ها، بازار بلورها، بازار خیاط‌ها و... .
 
معماری بازار وکیل
بازار وکیل به شکل چلیپایی است و از چهار راسته اصلی شمالی، جنوبی، شرقی و غربی تشکیل شده است. شاخه اصلی بازار وکیل از دو راسته شمالی و جنوبی تشکیل شده است. راسته شمالی از دو بخش تشکیل شده است: بازار نو و راسته شمالی بازار وکیل شیراز. این بازار با مساحتی بالغ‌بر ۲۱.۸۴۰ مترمربع دارای پنج درب بزرگ در چهار طرف آن است. ساخت بازار وکیل شیراز در میان ارگ و اندرونی کریم‌خانی توسط بهترین معماران وقت انجام شده است. بازار وکیل یکی از مستحکم‌ترین بناهای ساخته شده در عهد خود است و علت این استحکام جنس بنای از گچ، آجر و آهک و ستون‌های سنگی آن است. استحکام آن تا حدی است که در برابر چندین زلزله شدید شیراز سالم باقی مانده است. معماری این بازار شبیه بازار لار است اما عرض بازار وکیل از دیگر بازارها بیشتر است.
یکی از ویژگی جالب بازار وکیل، پایین بودن سطح بازار از سطح خیابان است. تا چند دهه پیش اختلاف سطح بازار و خیابان ۱۴ پله بود که با گذشت زمان به دلیل پر شدن کف بازار اکنون این اختلاف به پنج تا شش پله کاهش یافته است. یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد بازار وکیل نسبت به دیگر بازارهای سنتی، ارتفاع و بلندی سقف راسته‌ها است. در گذشته سقف چهارسوق بازار وکیل، ۱۱ متر بود ولی امروزه به دلیل همان خاک‌ریزی کف بازار، ارتفاع آن به ۱۰ متر کاهش یافته است. خاص‌ترین بخش بازار وکیل چهارسوق بزرگ با تزیینات گوشواره‌ای، طاق‌سازی و کنج‌سازی است. در گذشته در زیر سقف چهارسوق بازار وکیل، حوض مرمرین بزرگی قرار داشته است که آب آن از یک آبراه تأمین می‌شده ولی امروزه دیگر خبری از این حوض نیست اما آبراهه همچنان وجود دارد. در بازار وکیل شیراز شیوه نوررسانی با سایر بازارها متفاوت است و در سقف روزنه‌هایی وجود دارد که از تابش مستقیم نور به داخل جلوگیری کرده و مانع ورود حجم زیاد آب به داخل بازار در هنگام بارش باران‌های شدید می‌شود. در زیر سقف این بازار دریچه‌ها و روزنه‌هایی جهت هدایت نور و هوای کافی را به درون حجره‌های تعبیه شده است. در قسمت بالای حجره‌ها پنجره‌هایی مشبک وجود دارد که در ایجاد دمای مناسب و تهویه هوا نقش دارند.
 
بازار نو
یکی از وزرای ایالت فارس در دوره قاجار، میرزا یوسف اشرفی مازندرانی بازار نو را بنا کرد. وی با ساخت بازار نو و اتصال آن به راسته شمالی بازار وکیل باعث توسعه این مجموعه شد. شروع بازار نو از دروازه اصفهان است و تا چهارراهی که کاروانسرای گمرک در ضلع جنوب شرقی آن واقع شده، ادامه می‌یابد. بازار نو بسیار طویل است و دارای کالاهای متفاوتی است.
 
چهارسوق
به تقاطع راسته‌های اصلی شرقی ـ غربی و شمالی ـ جنوبی بازار، چهارسوق بازار وکیل گویند که از تزیینات معماری خاص برخوردار است. در گذشته حوض مرمری در مرکز این چهارسوق قرار داشته که آب آن از آبراهی که از زیر بازار ترکش‌دوزان عبور می‌کرده تأمین می‌شده است و به دلیل بالا آمدن کف بازار که در بخش معماری بازار وکیل به آن اشاره کردیم تخریب شد.  در شرق چهارسوق، راسته علاقه بندان با ۱۹ طاق و ۳۸ باب حجره است. راسته علاقه‌بندان در گذشته محل تولید و فروش انواع نخ، روبان، نوار ابریشمی و از این نوع کالاها بوده است ولی امروزه قالی‌فروشان و عطاری‌ها جای آن‌ها را گرفته‌اند. همچنین در غرب چهارسوق بازار، راسته ترکش‌دوزان است که از ۱۱ طاق و ۲۲ حجره تشکیل شده و مرکز فروش انواع دست‌بافت و زیرانداز است.
 
راسته جنوبی
راسته جنوبی بازار وکیل به راسته بزازان معروف است که از چهارسوق آغاز و به سرای مشیر ختم می‌شود. بزاز در لغت به معنی پارچه‌فروش است. در ضلع غربی بازار بزازان، بازار شمشیرگران با ۲۲ باب حجره قرار دارد که در قدیم انواع سلاح‌های سرد در این بخش ساخته می‌شده است اما امروزه بیشتر صنایع‌دستی عشایر را می‌توان دید.
 
راسته شمالی
راسته شمالی بازار وکیل شیراز از ۴۸ طاق و ۸۲ باب حجره تشکیل شده است و سه کاروان‌سرای روغنی، احمدی و گمرک در ضلع شرقی آن قرار دارد. راسته شمالی بازار (راسته اصلی بازار وکیل شیراز) از دروازه اصفهان شروع و تا چهارسوق ادامه می‌یابد که متأسفانه این روزها وضعیت مناسبی ندارد و در حال فروریختن است. راسته شمالی فرعی که از انتهای بازار نو آغاز می‌شود به راسته کلاه‌دوزان می‌رسد. در شرق راسته شمالی، بازار ترمه‌فروشان است. بازار کلاه‌دوزان مختص به تولید و فروش کلاه است که در گذشته محل گذر مردم عشایر و روستایی بوده است که باعث شده این راسته در مقایسه با دیگر بخش‌های بازار پذیرای مردمان بومی بیشتری باشد.
 
برندسازی، مهره گمشده بازار وکیل
در انتها با توجه به این مسئله که بازار وکیل، یکی از شاهکارهای معماری و آثار بی‌مانند دوران زندیه با کاربرد اقتصادی است، به‌منظور حفظ و نگهداری این اثر تاریخی ارزشمند باید کارگروه ویژه‌ای تشکیل شود تا بتوان از فرصت‌های موجود و حضور مداوم گردشگران داخلی و خارجی بهترین بهره را برد. همچنین برای معرفی آن در سطح داخلی و بین‌المللی، می‌بایست برند سازی بهینه‌ای در دستور کار سازمان میراث فرهنگی قرار بگیرد. با توجه به رشد و تأثیر تکنولوژی در زندگی مردم معرفی این بازار در بستر گردشگری مجازی شیراز، مقوله مهمی است که می‌بایست مدنظر مسئولان قرار گیرد. این بازار موزه‌ای از شاهکارهای معماری و طراحی ایران محسوب می‌شود که قرار دادن کتیبه‌هایی به زبان‌های فارسی و انگلیسی در سراها و تیمچه‌ها و دالان‌های آن، فرصتی برای شناخت بهتر گردشگران به‌خصوص گردشگران خارجی که هرروز شاهد حضورشان در این بازار هستیم خواهد بود. لازم به ذکر است که این نکته از اهمیت بالایی برخوردار است چراکه بسیاری از این گردشگران بین‌المللی به‌طور فردی و بدون راهنما از این بازار دیدن می‌کنند و با نصب تابلوهایی در مکان‌های مختلف بازار و معرفی بخش‌های مختلف آن می‌توان این بازار و معماری آن را در جهان منعکس کرد.


۱۳۹۷/۱۰/۰۹
منبع : پورتال اصلی
تعداد بازدیدها : ۲۰
مطالب مرتبط با این موضوع :
نظری ارسال نشده است
نام :
پست الکترونیک :
شرح :
نظر :   برای ارسال نظر خود، دکمه ارسال را بزنید
کد امنیتی را وارد کنید
sss